बिरगंज : साइबर अपरेसनहरू आधुनिक युद्धको नियन्त्रण र रोकथामको मुख्य अस्त्रको रूपमा उदाएका छन्, जसले राष्ट्रहरूलाई कम लागतमा, अस्वीकरण गर्न मिल्ने र ठूलो मात्रामा प्रयोग गर्न सकिने माध्यम प्रदान गर्छन्—शत्रुका क्षमतामा क्षति पुर्‍याउन र जनधारणा परिवर्तन गर्न। रसिया–युक्रेन र इजरायल–गाजा जस्ता युद्ध क्षेत्रहरूमा साइबर आक्रमणहरूले प्रायः परम्परागत सैन्य कार्यवाहीसँगै कमाण्ड तथा कन्ट्रोल प्रणालीहरूलाई निशाना बनाएका छन्, नागरिक मनोबल घटाएका छन् र अन्तर्राष्ट्रिय धारणा प्रभाव पारेका छन्।

अघिल्ला भारत–पाकिस्तान संघर्षहरूमा साइबर गतिविधि सीमित रहँदै आएको थियो। २०१९ को बालाकोट हमला मुख्यतः सटीक सैन्य कारवाही र पछिको सूचना युद्धमा केन्द्रित थियो, जहाँ साइबर संलग्नता न्यून थियो। तर पछिल्लो संघर्षमा परिस्थिति बदलिएको छ। २२ अप्रिल २०२५ मा पहलगाममा भएको आतंकवादी हमलापछि पाकिस्तानसँग सम्बद्ध साइबर समूहहरूले भारतको डिजिटल पूर्वाधार, विशेष गरी सैन्य सम्बन्धित प्रणालीहरूमा आक्रमण गरेका छन्।

यस्ता आक्रमणहरू प्रविधिगत रूपमा कमजोर र असंगठित देखिएका थिए—जसलाई स्क्रिप्ट किडीहरू वा कम स्तरीय हैकरहरूले सञ्चालन गरेको ठानिन्छ। पाकिस्तान सरकारबाट समर्थित हैकरहरूले विद्यालय, कलेज, वित्तीय संस्था र भूतपूर्व सैनिक संस्थाहरूका वेबसाइटहरूमा आतंकवादी हमलाको समर्थन जनाउने सामग्री हालेर ह्याक प्रयास गरेका थिए। भारत पेट्रोलियम, उत्तर प्रदेश र राजस्थान सरकारको वेबसाइट तथा खाद्य प्रशोधन मन्त्रालयसमेत लक्षित भए।

भारतमा ११० संभावित साइबर आक्रमणहरू रिपोर्ट भए, तर तीमध्ये अधिकांश प्रभावहीन र असफल रहे। कुनै पनि डेटा चुहावट वा सेवा अवरोध देखिएन। संस्थाहरूलाई आर्थिक नोक्सानी भएन। मनोवैज्ञानिक असरसमेत नगण्य रह्यो, किनभने CERT-In र सेनाको साइबर युनिटहरूले तीव्र र प्रभावकारी प्रतिक्रिया जनाए—भारतीय साइबर सुरक्षाको सुव्यवस्थित र तालिम प्राप्त क्षमतालाई उजागर गर्दै।

भारतीय साइबर प्रतिक्रियाः पाकिस्तानमाथि असर

भारतीय साइबर समूहहरू—जस्तै ‘CYBERFORCEX’, ‘ECHOOFGULMARG’, र ‘TEAMWHITELOTUS’—ले पाकिस्तानको महत्वपूर्ण पूर्वाधारमाथि योजनाबद्ध साइबर आक्रमणहरू सञ्चालन गरे। पाकिस्तान रेलवेको अनलाइन टिकट प्रणाली र सञ्चालन सञ्जाल ठप्प पारिँदा राष्ट्रव्यापी सेवा अवरुद्ध भयो। यो प्रणाली १६ मे २०२५ सम्म पुनः सञ्चालनमा आउन सकेन, जसले करिब ५,४०,००० अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक नोक्सानी गरायो।

कुल २३० साइबर घटनाहरू पाकिस्तानमा रिपोर्ट भए। झण्डै १००० टेराबाइट डेटा नष्ट गरिएको, जुन पाकिस्तान ग्यास विकास कम्पनी, PAF SHAHEEN FOUNDATION, पाकिस्तान सेना कल्याण कोष, DHA, MIS जस्ता संस्थाहरूका IT प्रणालीहरूसँग सम्बन्धित थियो। सेवा प्रणालीमा पूर्ण अवरोध आयो, जसले बैंकिङ नेटवर्क, अर्धसैनिक प्रणाली र पूर्वाधार विकास निकायहरू समेत प्रभावित भए।

पाकिस्तानको मेडिकल साइन्स विश्वविद्यालय (भारतको AIIMS सँग तुलना हुने) को डिजिटल प्रणाली पूर्ण रूपमा ठप्प भयो। सर्वोच्च अदालत, प्रहरी पोर्टल र अन्य सरकारी वेबसाइट तथा ट्विटर अकाउन्टहरू ह्याक भई गलत सूचना फैलाउने काममा प्रयोग गरिए, जसले जनमनोबलमा असर पुर्यायो।

मिडियामा व्यापक चर्चा

पाकिस्तानमाथिका साइबर आक्रमणहरूको समाचार क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाहरूमा व्यापक रूपमा समेटिएको छ। News Network Pakistan, RAZ TV, Daily Parliament Times, र Times of Liberland जस्ता सञ्चार माध्यमहरूले भारतको साइबर क्षमताको बढ्दो प्रभावप्रति विशेष चासो देखाएका छन्।

रणनीतिक महत्त्व र भविष्यको संकेत

यो संघर्षले दक्षिण एसियाली साइबर प्रतिस्पर्धामा एक महत्वपूर्ण मोडको संकेत दिएको छ। भारतीय साइबर अपरेसनहरूले रणनीतिक तालमेल, प्रविधिक दक्षता, र योजनाबद्ध कार्यद्वारा शत्रुका महत्वपूर्ण प्रणालीहरूमा आघात पुर्‍याएर बलियो सन्देश दिएका छन्। सरकारी र हैक्टिभिस्ट संसाधनहरूको संयोजनले भारतको साइबर प्रतिक्रिया प्रणालीलाई थप चुस्त बनाएको देखिन्छ।

अब साइबर युद्ध परिधीय नभई स्वतन्त्र र निर्णायक मोर्चा बन्न पुगेको छ। यसको विषमता, तीव्र फैलावट, र जनमतमा प्रभाव पार्ने क्षमताले गर्दा साइबर युद्ध भविष्यमा भारतको सुरक्षा रणनीतिको एक प्रमुख हिस्सा बन्ने निश्चित छ—विशेषतः भारत–पाक संघर्ष र अन्तर्राष्ट्रिय टकरावहरूमा।